Tìm hiểu chức năng và vai trò của Hội đồng Nhân dân cấp cơ sở

Nhiều người dân biết rằng phường, xã, thị trấn có một cơ quan gọi là Hội đồng Nhân dân, nhưng ít ai thực sự hiểu cơ quan này làm gì, quyết định điều gì và khác UBND ở chỗ nào. Ranh giới mờ nhạt đó không phải lỗi của người dân — mà do HĐND cấp cơ sở thường hoạt động âm thầm, không phô trương, nhưng lại chạm trực tiếp vào từng vấn đề đời sống: từ vỉa hè bị lấn chiếm, khu phố thiếu điện chiếu sáng, đến ngân sách xây dựng trường học địa phương. Bài viết này phân tích rõ cơ chế hoạt động, thẩm quyền và vai trò thực tế của HĐND cấp cơ sở — để mỗi người dân hiểu mình đang được đại diện như thế nào.

Hội đồng Nhân dân cấp cơ sở là gì và được tổ chức ra sao

HĐND cấp cơ sở là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, được bầu ra bởi cử tri tại phường, xã hoặc thị trấn. Đây không phải cơ quan hành chính chấp hành — đó là vai trò của UBND. HĐND đóng vai trò cơ quan dân cử, tức là đại diện trực tiếp cho ý chí và nguyện vọng của người dân tại địa bàn, có quyền quyết định các vấn đề quan trọng và giám sát toàn bộ hoạt động của bộ máy hành chính địa phương.

Về cấu trúc, HĐND cấp cơ sở gồm các đại biểu được bầu theo nhiệm kỳ 5 năm. Số lượng đại biểu phụ thuộc vào quy mô dân số của đơn vị hành chính: phường, xã đông dân có thể có từ 25 đến 35 đại biểu. Trong đó, Thường trực HĐND — gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và Trưởng các Ban — là bộ phận hoạt động thường xuyên giữa hai kỳ họp, đảm bảo công tác giám sát và điều hành không bị gián đoạn.

Cơ chế quan trọng cần hiểu là: HĐND và UBND không phải hai cơ quan độc lập song song, mà có mối quan hệ phân quyền rõ ràng. HĐND ra nghị quyết, UBND triển khai thực hiện. HĐND giám sát UBND, có quyền chất vấn, yêu cầu giải trình và bãi bỏ quyết định trái pháp luật của UBND. Điều này tạo ra cơ chế kiểm soát nội bộ ngay tại tầng chính quyền gần dân nhất — một thiết kế thể chế có mục đích rõ ràng, không phải hình thức.

Chức năng quyết định — HĐND làm gì tại kỳ họp

Chức năng đầu tiên và mang tính nền tảng của HĐND cấp cơ sở là quyền quyết định. Tại các kỳ họp (thường tổ chức ít nhất 2 lần/năm), HĐND xem xét và thông qua nghị quyết về các vấn đề thiết thực nhất với đời sống địa phương: kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm, dự toán và quyết toán ngân sách địa phương, các đề án xây dựng cơ sở hạ tầng, chính sách an sinh xã hội trên địa bàn.

Phường Phương Liệt đẩy mạnh lộ trình xây dựng và phát triển

Cơ chế hoạt động của kỳ họp không đơn giản là giơ tay biểu quyết. Trước mỗi kỳ họp, các Ban của HĐND (Ban Kinh tế - Xã hội, Ban Pháp chế) thẩm tra độc lập các tờ trình do UBND đệ trình — đánh giá tính khả thi, tính hợp pháp và mức độ phù hợp với nhu cầu thực tế. Kết quả thẩm tra được trình bày công khai tại hội trường, và đại biểu có quyền chất vấn trước khi biểu quyết. Điều này tạo ra "bộ lọc kép": UBND đề xuất, HĐND thẩm tra và phê duyệt — hạn chế tình trạng quyết định hành chính đơn phương thiếu kiểm soát.

Trong bối cảnh 2026, khi nhiều địa phương đang triển khai lộ trình chuyển đổi số và cải cách hành chính mạnh mẽ, vai trò quyết định của HĐND cấp cơ sở càng quan trọng hơn. Các nghị quyết về ứng dụng công nghệ số trong quản lý đô thị, đầu tư hạ tầng dữ liệu, hay tái cơ cấu bộ máy đều phải đi qua phiên họp HĐND — không thể chỉ là quyết định hành chính nội bộ của UBND.

Chức năng giám sát — "bộ lọc" quyền lực ở tầng cơ sở

Nếu chức năng quyết định là "lập kế hoạch", thì giám sát là chức năng phân biệt HĐND với mọi cơ quan khác trong bộ máy địa phương. HĐND có quyền giám sát việc tuân thủ pháp luật, thi hành nghị quyết của chính mình, và toàn bộ hoạt động của UBND, Tòa án Nhân dân, Viện Kiểm sát Nhân dân tại địa phương (ở những cấp có các cơ quan này).

Công cụ giám sát trực tiếp nhất là phiên giải trình và chất vấn. Khác với giám sát văn bản thuần túy, chất vấn tại kỳ họp HĐND buộc người đứng đầu cơ quan hành chính phải giải trình trực tiếp trước đại biểu và gián tiếp trước cử tri. Ví dụ thực tế: một Thường trực HĐND phường có thể triệu tập phiên giải trình về tình trạng lấn chiếm vỉa hè kéo dài, yêu cầu UBND làm rõ tiến độ xử lý và cam kết thời hạn cụ thể — thay vì chờ báo cáo định kỳ chung chung.

Cơ chế này hoạt động theo nguyên lý áp lực thể chế có địa chỉ: khi UBND biết rằng bất kỳ quyết định hoặc thiếu sót nào đều có thể bị đặt lên bàn nghị sự công khai, động lực tuân thủ và hiệu quả thực thi sẽ tăng lên đáng kể so với mô hình tự kiểm tra nội bộ. Tuy nhiên, hiệu quả giám sát phụ thuộc lớn vào năng lực đại biểu và tính độc lập thực chất của Thường trực HĐND — đây là điểm yếu cần cải thiện ở nhiều địa phương.

Vai trò đại diện — kênh truyền dẫn từ dân lên bộ máy

Ngoài hai chức năng chính thức, HĐND cấp cơ sở còn đóng vai trò cầu nối thể chế giữa người dân và chính quyền. Mỗi đại biểu HĐND, sau kỳ họp, có nghĩa vụ tiếp xúc cử tri tại tổ dân phố, khu dân cư để báo cáo kết quả kỳ họp và thu thập kiến nghị. Những kiến nghị này được tổng hợp, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền và theo dõi việc giải quyết.

Phường Phương Liệt: Bứt phá trong chuyển đổi số và cải cách hành chính

Trong thực tế, chất lượng của kênh đại diện này không đồng đều. Ở các phường đông dân, phức tạp về quản lý đô thị như tại Hà Nội hay TP. HCM, đại biểu phải xử lý khối lượng kiến nghị lớn từ nhiều nhóm cư dân có lợi ích khác nhau. Đội ngũ biên tập Kiến Thức Nâng Cao nhận thấy rằng, tại nhiều địa phương, hiệu quả của hoạt động tiếp xúc cử tri thực chất phụ thuộc vào mức độ được cung cấp thông tin trước của người dân — cử tri hiểu rõ quyền của mình và biết cách diễn đạt kiến nghị cụ thể sẽ tạo ra sức ép thể chế rõ hơn nhiều so với phàn nàn chung chung.

Đáng chú ý là từ 2026, nhiều địa phương đang thí điểm các kênh tiếp nhận ý kiến cử tri qua nền tảng số — ứng dụng di động, cổng thông tin điện tử phường — song song với hình thức tiếp xúc trực tiếp truyền thống. Điều này mở ra khả năng nâng cao tần suất và chiều rộng của kênh đại diện, nhưng cũng đặt ra bài toán về xử lý dữ liệu và phân loại ưu tiên kiến nghị một cách có hệ thống.

Thực tiễn hoạt động và những điểm cần lưu ý

Hiểu chức năng trên giấy tờ chỉ là bước đầu. Trên thực tế, HĐND cấp cơ sở vận hành trong nhiều ràng buộc cụ thể mà người dân cần biết để đánh giá đúng năng lực của cơ quan này.

Thứ nhất, đại biểu HĐND cấp cơ sở hầu hết hoạt động không chuyên trách — họ có công việc riêng và chỉ tham gia HĐND như một trách nhiệm xã hội. Điều này khác với đại biểu Quốc hội chuyên trách. Hệ quả là thời gian nghiên cứu hồ sơ, thẩm tra tờ trình bị hạn chế, và chất lượng phiên họp phụ thuộc nhiều vào sự chuẩn bị của Thường trực và bộ phận tham mưu.

Thứ hai, ngân sách tự quyết của HĐND cấp phường, xã rất hạn chế. Phần lớn nguồn thu địa phương được tập trung về ngân sách cấp trên, phường chỉ quản lý phần ngân sách được phân bổ. Do đó, nhiều quyết định tưởng như thuộc thẩm quyền HĐND cơ sở thực chất phụ thuộc vào phê duyệt từ cấp quận, huyện hoặc tỉnh. Đây là trade-off trong mô hình phân cấp ngân sách hiện tại: tập trung nguồn lực cho hiệu quả điều phối vĩ mô, nhưng giảm tính chủ động của cấp cơ sở.

Quan điểm Kiến Thức Nâng Cao dựa trên phân tích các mô hình chính quyền địa phương là: tiềm năng thực sự của HĐND cấp cơ sở nằm ở chức năng giám sát và đại diện — không phải ở thẩm quyền lập ngân sách. Một HĐND hoạt động thực chất có thể buộc UBND minh bạch trong chi tiêu, xử lý nghiêm vi phạm trật tự đô thị, và đảm bảo các chính sách cấp trên được triển khai đúng đối tượng — ngay cả khi không có nhiều quyền tự quyết về tài chính.

Câu hỏi thường gặp

HĐND và UBND khác nhau như thế nào? HĐND là cơ quan dân cử, có chức năng quyết định và giám sát. UBND là cơ quan hành chính chấp hành, triển khai các nghị quyết của HĐND và chỉ đạo của cấp trên. Nếu HĐND là "hội đồng quản trị", UBND là "ban điều hành" — mỗi bên có thẩm quyền và trách nhiệm riêng biệt.

Người dân có thể phản ánh ý kiến lên HĐND bằng cách nào? Có hai kênh chính: tham dự hội nghị tiếp xúc cử tri do đại biểu HĐND tổ chức định kỳ (thường trước và sau mỗi kỳ họp), hoặc gửi kiến nghị trực tiếp đến Thường trực HĐND phường, xã qua cổng thông tin điện tử hoặc hòm thư góp ý. Từ 2026, nhiều địa phương đã tích hợp kênh tiếp nhận qua ứng dụng di động.

HĐND có quyền bãi bỏ quyết định của UBND không? Có. HĐND có quyền bãi bỏ các quyết định của UBND cùng cấp nếu các quyết định đó trái với nghị quyết của HĐND hoặc vi phạm pháp luật. Đây là một trong những công cụ giám sát mạnh nhất, dù trên thực tế ít được sử dụng thường xuyên.

Nhiệm kỳ của đại biểu HĐND là bao lâu? Nhiệm kỳ mỗi khóa HĐND là 5 năm, thống nhất với nhiệm kỳ Quốc hội và HĐND các cấp. Đại biểu có thể được bầu nhiều nhiệm kỳ liên tiếp nếu tiếp tục được tín nhiệm của cử tri địa phương.

Làm thế nào để biết đại biểu HĐND đại diện cho khu vực mình là ai? Thông tin đại biểu HĐND, đơn vị bầu cử và lịch tiếp xúc cử tri được công khai trên cổng thông tin điện tử của phường, xã hoặc quận, huyện. Người dân có thể tra cứu và chủ động liên hệ đại biểu phụ trách khu vực dân cư của mình.